Van universiteitsstad tot verdwenen gemeenschap: de Joodse geschiedenis van Harderwijk

De eerste vermelding betekent niet dat Joodse inwoners vanaf dat moment zonder beperkingen in Harderwijk konden wonen.

In de zeventiende eeuw golden er nog verboden en beperkingen. Toch wist een Joodse vleeshouwer zich in de tweede helft van die eeuw in Harderwijk te vestigen. In 1715 werd de stedelijke Bank van Lening voor het eerst aan een Jood verpacht. Die bank zou vervolgens tot halverwege de negentiende eeuw grotendeels in Joodse handen blijven.

Langzaam veranderde ook de juridische positie.

Vanaf 1760 konden Joodse inwoners de rechten van ingezetene krijgen. Twee jaar later werd ook het Harderwijker poorterschap voor hen mogelijk.

De toenmalige universiteit speelde eveneens een bijzondere rol. Harderwijk had van 1648 tot 1811 een universiteit en trok studenten van buiten de stad en zelfs uit het buitenland. Daaronder bevonden zich Joodse studenten die zich vooral richtten op geneeskunde en rechten.

Ook religieus kreeg de gemeenschap steeds meer ruimte.

In 1759 kwam toestemming voor openbare Joodse godsdienstoefeningen in een daarvoor ingerichte kamer. In 1773 werd de eerste synagoge in gebruik genomen.

Aan de Jodenkerksteeg bevond zich in 1817 al een synagoge. De huidige voormalige synagoge werd na sloop van de oudere bebouwing in 1839-1840 opgetrokken en in 1840 ingewijd. Het bleef daarna tot aan de Tweede Wereldoorlog het religieuze hart van Joods Harderwijk.

De gemeenschap had daarnaast eigen voorzieningen.

In 1852 werd bij Tonsel een nieuwe Joodse begraafplaats aangelegd. Er waren studiegenootschappen en een vrouwengenootschap. Joodse kinderen kregen aanvankelijk onderwijs op een eigen school en verschillende Joodse Harderwijkers namen later ook als gemeenteraadslid deel aan het openbare bestuur.

Dat beeld past bij een gemeenschap die weliswaar relatief klein was, maar zichtbaar onderdeel uitmaakte van de stad.

Het aantal Joodse inwoners bereikte in de negentiende eeuw zijn hoogste niveau. In 1809 waren er 38 Joden in Harderwijk en omgeving, in 1840 waren dat er 56. In 1869 werden 192 Joodse inwoners geteld. Daarna begon het aantal weer te dalen. In 1899 waren het er 81 en in 1930 nog 57.

Veel jongeren en gezinnen trokken naar grotere steden, terwijl in bijvoorbeeld Ermelo juist een Joodse gemeenschap groeide.

Een van de bekendste mensen die uit deze gemeenschap voortkwam was Hartog Beem.

Hij werd op 13 december 1892 in Harderwijk geboren en groeide op in een traditioneel Joods gezin. Later werd hij leraar Duits, historicus en een van de belangrijkste kenners van het Nederlandse Jiddisj en van de Joodse gemeenschappen buiten Amsterdam.

Juist die kleinere gemeenschappen werden aangeduid als de mediene.

Beem legde na de oorlog veel van die verdwenen wereld vast. Hij schreef over Joodse gebruiken, taal en plaatselijke gemeenschappen en werd een belangrijke bron voor latere onderzoekers.

Zijn levensverhaal maakt tegelijk duidelijk hoe diep de Holocaust ook in individuele families ingreep. Beem overleefde de oorlog, maar twee van zijn kinderen werden tijdens de vervolging vermoord.

Voor de oorlog was Harderwijk ondertussen ook tijdelijk een toevluchtsoord voor anderen.

Rond 1920 waren in Harderwijk ongeveer tachtig Joodse vluchtelingen uit Oost-Europa geïnterneerd. In 1925 werd bovendien een Joodsch Militair Tehuis geopend voor Joodse militairen die in Harderwijk en omgeving waren gelegerd.

Na de Duitse inval in 1940 veranderde de positie van Joodse inwoners radicaal.

Door de ontruiming van delen van de Nederlandse kust kwamen aanvankelijk bovendien gevluchte Duitse Joden in Harderwijk en omgeving terecht. Maar de vervolging breidde zich steeds verder uit.

Vrijwel alle Joodse inwoners van Harderwijk en omgeving werden uiteindelijk gedeporteerd. Slechts enkelen konden door onder te duiken aan deportatie ontkomen.

De synagoge zelf bleef tijdens de oorlog fysiek overeind, maar het interieur werd geplunderd. Het religieuze leven dat er generaties lang had plaatsgevonden, verdween.

Op het monument aan de voormalige synagoge staan tegenwoordig 21 namen van Joodse Harderwijkers die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden omgebracht. Daaronder bevinden zich complete gezinnen en familieleden met namen als Härtz, Philips en Zwart.

Achter één naam op zo'n muur gaat een mens schuil; achter meerdere dezelfde achternamen soms het verdwijnen van bijna een hele familie.

Na 1945 bleek dat het Joodse leven van voor de oorlog niet opnieuw kon worden opgebouwd.

In 1947 werd de Joodse gemeente Harderwijk officieel opgeheven en bij die van Apeldoorn gevoegd. De Torarollen uit Harderwijk gingen uiteindelijk naar de Joodse gemeente Winterswijk.

Na de oorlog kreeg het gebouw verschillende functies, onder meer als buurthuis, milieucentrum en later als ontmoetingshuis. Sinds 2026 is in de Oude Synagoge een denksportcentrum gevestigd.

Juist doordat het gebouw bleef staan, beschikt Harderwijk over een bijzonder tastbaar overblijfsel.

Aan de gevel werd in 1995 een monument aangebracht. Daarop staan de namen van de 21 vermoorde Joodse medeburgers. Een uitgeslagen opening in de gedenkplaat symboliseert volgens het Nationaal Comité 4 en 5 mei de inslag die de oorlog in de Harderwijkse samenleving achterliet.

Sinds 2011 bevindt zich in de voormalige synagoge bovendien een herinneringswand die vertelt over de vroegere Joodse inwoners en het verdwenen Joodse leven in de stad. De Joodse begraafplaats De Veldkamp aan de Lindenlaan wordt door de gemeente onderhouden.

Zo zijn op een relatief klein oppervlak verschillende eeuwen geschiedenis terug te vinden.

De Jodenkerksteeg is daardoor meer dan een oude straatnaam. De synagoge is meer dan een historisch gebouw. En de namen op de muur vertellen meer dan alleen de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog.

Ze herinneren aan een gemeenschap die handel dreef, naar school ging, studeerde, deelnam aan het stadsbestuur, kinderen grootbracht en haar geloof beleefde in dezelfde straten waar Harderwijkers nu dagelijks doorheen lopen.

Dat is misschien wel de belangrijkste manier om naar de Joodse geschiedenis van Harderwijk te kijken: niet als een los hoofdstuk naast de geschiedenis van de stad, maar als onderdeel van die geschiedenis zelf.

De eerste bekende aanwijzing voor Joodse aanwezigheid in Harderwijk dateert uit 1590.

Het huidige voormalige synagogegebouw dateert uit 1817. Een eerdere synagoge werd in 1773 geopend.

In 1869 werden in Harderwijk en omgeving 192 Joden geteld. In 1930 waren dat er nog 57.

Op het monument bij de voormalige synagoge staan 21 Joodse oorlogsslachtoffers vermeld.

Hartog Beem werd in 1892 in Harderwijk geboren en werd later een belangrijk historicus van het Joodse leven buiten Amsterdam en deskundige op het gebied van het Nederlandse Jiddisj.

Voor meer nieuws kunt u Harderwijk Nieuws toevoegen op uw social media kanalen. Ook kunt u lid worden van onze nieuwsbrief. En kunt u ons via push-meldingen op uw beeldscherm krijgen. Ook voor regionaal nieuws kunt u terecht bij de buren. Nunspeet Nieuws en Apeldoorn Nieuws en Ermelo Nieuws. Adverteren kan natuurlijk ook! Adverteren op de meest gezochte Facebook-pagina voor Harderwijks Nieuws? Mail dan naar [email protected] of bel naar 06–36454332. Heb je nieuws? Mail dan naar [email protected]. Je kunt de redactie bereiken via deze mail of bel naar 06-42022831. Bronnen:** Joods Cultureel Kwartier, Nationaal Comité 4 en 5 mei en Joodse Bibliotheek/Crescas.